Sáng mùng 10 tháng Giêng, đi ngang mấy con đường gần nhà, kiểu gì cũng gặp mùi cá lóc nướng thơm lừng trước cửa tiệm. Chỗ bán vàng thì xếp hàng từ sớm, mấy cô chú buôn bán lại lúi húi bày mâm trước khi mở cửa hàng. Không khí Tết vẫn còn vương, mà người ta đã rục rịch lo hai cái lễ đầu năm: vía Thần Tài và rằm tháng Giêng.
Nhà mình làm nghề đồ thờ, cứ tới mùa này là có người ghé hỏi chuyện sắm lễ, bày mâm. Mình ghi lại đây mấy điều theo truyền thống thường làm, để ai muốn tự tay chuẩn bị thì có cái mà tham khảo. Mỗi nhà mỗi nếp, bạn cứ chọn cái hợp với gia đình mình.
Vía Thần Tài — mùng 10 tháng Giêng
Ý nghĩa ngày vía
Mùng 10 tháng Giêng âm lịch được xem là ngày vía Thần Tài. Đây là dịp nhiều người, nhất là những nhà buôn bán, kinh doanh, thắp nén nhang lễ tạ và mong một năm làm ăn suôn sẻ, buôn may bán đắt.
Tục thờ Thần Tài như bây giờ thật ra cũng mới hình thành mạnh khoảng trăm năm trở lại đây, đậm nhất ở Nam Bộ và trong giới buôn bán. Nói gọn lại, đây là một nếp cầu may đầu năm của người làm ăn, gần gũi đời thường chứ không cao siêu gì.
Còn vì sao lại chọn mùng 10 thì dân gian kể nhiều cách khác nhau — có chuyện Thần Tài lạc xuống trần gian, tới mùng 10 mới về trời. Mấy chuyện đó là truyền thuyết, nghe cho biết cái ý người xưa thôi, chứ không có bản nào là chuẩn cả.
Cúng vào lúc nào
Theo lệ phổ biến, người ta cúng vía Thần Tài vào buổi sáng sớm, trước giờ mở hàng, mở cửa tiệm. Nhà không buôn bán thì cúng buổi sáng cho thong thả cũng được.
Bạn có thể nghe nhiều nơi bàn chuyện chọn giờ này giờ kia cho "đẹp". Cái đó tuỳ quan niệm mỗi nhà; quan trọng là sắm sửa tươm tất và thành tâm, chứ không phải canh đúng giờ mới linh.
Mâm cúng nhà mình hay chuẩn bị
Mâm cúng vía Thần Tài kiểu miền Nam thường có mấy thứ này:
- Bộ tam sên (có nơi gọi tam sanh) — gồm một miếng thịt heo luộc (hay là ba chỉ), trứng luộc (gà hoặc vịt, 1 hoặc 3 quả) và tôm hoặc cua luộc. Bộ này thường được hiểu là tượng trưng cho ba loài ở ba môi trường khác nhau — trên cạn, dưới nước và trên trời — nhưng cách giải cũng tuỳ người, không nhất thiết theo một nghĩa duy nhất.
- Cá lóc nướng — món rất đặc trưng của miền Nam. Theo lệ, cá để nguyên con, không cạo vảy, không cắt đuôi vây, nướng kiểu cá lóc nướng trui. Dân gian quan niệm để nguyên con là giữ trọn lòng thành; cũng có người nhắc tới thuở cha ông khai hoang còn thiếu thốn.
- Hoa tươi (cúc, đồng tiền…) và một đĩa trái cây (mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài…).
- Nhang, đèn (hoặc nến, đèn dầu), nước sạch, rượu, trà, gạo – muối và ít vàng mã.
Tuỳ nhà, tuỳ điều kiện, có người làm thêm xôi gấc, chè trôi nước, bánh bao, heo quay. Có nhà gốc Hoa khu Chợ Lớn hay bày thêm heo quay hoặc gà, bánh tổ, trái cây xếp theo bộ. Thêm bớt là chuyện bình thường, không cần mâm cao cỗ đầy mới được.
À, còn chuyện mua vàng lấy vía ngày này thì giờ phổ biến lắm, nhưng nói thật đây là thói quen mới mấy chục năm gần đây chứ không phải lễ nghi xưa truyền lại. Ai thích thì mua một chỉ lấy hên cho vui, còn không mua cũng chẳng sao — đừng nghĩ phải mua mới có lộc.
Bày bàn thờ Thần Tài – Ông Địa
Bàn thờ Thần Tài thường đặt dưới đất, sát nền, dựa lưng vào tường cho vững, mặt nhìn ra cửa chính. Bên trong bài trí đại khái như sau:
- Trong cùng là bài vị hoặc tấm gương, hai bên đặt tượng Thần Tài và Ông Địa (Thổ Địa). Theo lệ nhiều nhà miền Nam, nhìn từ ngoài vào thường để Thần Tài bên trái, Ông Địa bên phải — song đây là tuỳ nhà tuỳ nơi, không phải luật cứng, nhà bạn bày khác cũng không sao.
- Chính giữa, phía trước hai ông là bát hương.
- Trước bát hương đặt kỷ chén nước (thường 3 hoặc 5 chén).
- Hai bên thì một bên lọ hoa, một bên đĩa trái cây cho cân đối — kiểu hoa một bên, quả một bên.
Nhiều nhà còn có thêm Ông Cóc (Thiềm Thừ) đặt một bên, hay tô nước thả cánh hoa, hũ gạo – hũ muối để trong cùng. Mấy thứ này là linh vật, đồ bày theo quan niệm, có hay không là tuỳ nhà — thiếu cũng đừng lo lắng gì.
Còn hai vị Thần Tài – Ông Địa thật ra là ai, vì sao lại thờ chung một bàn, nhà mình kể riêng trong bài Vì sao thờ Thần Tài – Ông Địa?.
Lau dọn, "tắm" ông trước lễ
Trước khi cúng, nhiều nhà lau dọn bàn thờ và lau tượng Thần Tài – Ông Địa cho sạch. Người ta hay dùng nước lá bưởi, nước gừng hoặc rượu gừng, lau xong để khô rồi mới bày lễ. Cốt là cho bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm để đón ngày lễ thôi.
Bài văn khấn tham khảo
Khi nhang đã thắp, lễ đã bày xong, bạn có thể đọc bài khấn dưới đây. Đây là một bản phổ biến theo sách văn khấn cổ truyền; mỗi sách, mỗi nhà có thể chép hơi khác đôi chữ, nên bạn dùng bản nào quen thuộc cũng được. Chỗ Tín chủ con là… ngụ tại… thì điền tên và địa chỉ nhà mình, chỗ ghi năm thì điền năm âm lịch.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Kính lạy ngài Hoàng Thiên Hậu Thổ chư vị tôn thần. Con kính lạy ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân. Con kính lạy Thần Tài vị tiền. Con kính lạy các ngài Thần linh, Thổ địa cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là… ngụ tại…
Hôm nay là ngày mùng 10 tháng Giêng năm…
Chúng con thành tâm sửa biện, hương hoa, lễ vật, kim ngân, trà quả và các thứ cúng dâng, bày ra trước án kính mời ngài Thần Tài vị tiền.
Cúi xin Thần Tài thương xót tín chủ, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật phù trì tín chủ chúng con an ninh khang thái, vạn sự tốt lành, gia đạo hưng long thịnh vượng, lộc tài tăng tiến, tâm đạo mở mang, sở cầu tất ứng, sở nguyện tòng tâm.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Vài điều nhỏ nên nhớ
- Bàn thờ Thần Tài thường được giữ sạch quanh năm, nên tiện tay lau dọn cho gọn.
- Vị trí hai ông, số chén nước hay mấy món bày thêm — mỗi nhà mỗi khác, bạn cứ theo nếp gia đình mình, không cần so với nhà người ta.
- Mua vàng hay không là tuỳ thích, đừng để chuyện đó thành áp lực đầu năm.
Rằm tháng Giêng — Tết Nguyên Tiêu
Vì sao nhiều nhà coi trọng
Ông bà mình hay nói "cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng". Câu cửa miệng đó cho thấy người xưa coi trọng cái rằm này tới mức nào.
Rằm tháng Giêng (15 tháng Giêng âm lịch) là rằm đầu tiên của năm mới, còn gọi là Tết Nguyên Tiêu hay Tết Thượng Nguyên. Sau Tết Nguyên Đán, đây là dịp con cháu bày tỏ lòng thành với Phật, thần linh và ông bà tổ tiên, cầu một năm bình an.
Nhiều người theo đạo Phật còn xem đây là dịp lên chùa lễ Phật, cầu an đầu năm. Ở miền Nam, ngày này người ta đi chùa rất đông, ăn chay, làm việc thiện, phóng sinh. Khu Chợ Lớn thì tổ chức Nguyên Tiêu rất rộn ràng, có rước đèn, xin lộc ở các hội quán — một nét rất riêng, đáng ghé xem một lần.
Cúng ngày nào, giờ nào
Lệ thường là cúng đúng ngày chính rằm, 15 tháng Giêng. Nhiều nhà cúng vào ban ngày, có nhà chọn giờ Ngọ (khoảng 11h–13h) vì quan niệm là giờ đẹp. Bận quá thì cúng từ chiều hoặc tối ngày 14 cũng được, không phải căng thẳng chuyện giờ giấc.
Hai mâm cỗ: mâm chay cho Phật, mâm cho gia tiên
Nhà nào có cả bàn thờ Phật lẫn bàn thờ gia tiên thì thường chuẩn bị hai mâm:
- Mâm cúng Phật là mâm chay — gồm hương, hoa tươi, đèn nến, trái cây, xôi chè và các món chay như giò chay, nem chay, canh rau củ, xôi gấc. Bàn thờ Phật chỉ dùng đồ chay, không bày đồ mặn, không rượu, không vàng mã.
- Mâm cúng gia tiên thì có thể chay hoặc mặn, tuỳ nếp nhà. Mâm mặn truyền thống hay có gà luộc, xôi gấc, bánh chưng (hay bánh tét), giò chả, canh măng hoặc miến, món xào, kèm hương hoa, trầu cau, rượu và vàng mã.
Có nhà còn làm thêm bánh trôi, bánh chay với mong muốn mọi việc trong năm được trôi chảy, hanh thông — cái này tuỳ nhà thôi, không phổ biến bằng dịp Tết Hàn thực.
Bày biện thì cứ cân đối quanh bát hương, hoa một bên, quả một bên, đủ hương đèn trà quả là được. Cốt ở lòng thành và sự tươm tất, chứ không nằm ở mâm to hay nhỏ.
Bài văn khấn tham khảo
Bài dưới đây dùng để khấn thần linh và gia tiên trong ngày rằm tháng Giêng, đọc sau khi đã bày lễ xong. Bài này cũng có nhiều dị bản, bạn dùng bản gia đình mình quen cũng được. Nhớ điền tên, địa chỉ, họ nhà mình và năm âm lịch vào mấy chỗ để trống.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ chư vị tôn thần. Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị tôn thần. Con kính lạy Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, thúc bá đệ huynh, cô di tỷ muội họ nội họ ngoại.
Tín chủ (chúng) con là:… Ngụ tại:…
Hôm nay là ngày rằm tháng Giêng năm…, gặp tiết Nguyên tiêu, tín chủ con lòng thành, sửa sang hương đăng, sắm sanh lễ vật, dâng lên trước án.
Chúng con kính mời ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị đại vương, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân, Ngũ phương, Long mạch, Tài thần. Cúi xin các ngài linh thiêng nghe thấu lời mời, giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Chúng con kính mời các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, chư vị hương linh gia tiên nội ngoại họ… nghe lời khẩn cầu, kính mời của con cháu, giáng về chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật.
Tín chủ con lại kính mời ông bà tiền chủ, hậu chủ tại gia về hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành, phù hộ độ trì cho gia chung chúng con được vạn sự tốt lành. Bốn mùa không hạn ách, tám tiết hưởng an bình.
Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật! Nam mô A Di Đà Phật!
Vài điều nhỏ nên nhớ
- Nếu nhà có bàn thờ Phật riêng, nhớ giữ mâm Phật thuần chay, tách khỏi mâm mặn gia tiên.
- Không nhất thiết phải mâm cao cỗ đầy; làm vừa sức nhà mình là được.
- Có nơi còn tổ chức dâng sao giải hạn, nhưng đó là tập tục riêng tuỳ quan niệm, bạn không phải theo nếu nhà mình không quen.
Cốt ở tấm lòng
Nói tới nói lui, hai cái lễ đầu năm này — dù bạn bày mâm lớn hay gọn, cúng sáng hay trưa, nhà có đủ đồ thờ hay còn đơn sơ — thì quan trọng nhất vẫn là tấm lòng thành khi thắp nén nhang. Bàn thờ sạch sẽ, đồ thờ tươm tất cũng là một cách bày tỏ tấm lòng đó.
Mỗi nhà mỗi nếp, vùng này khác vùng kia một chút, đó là chuyện bình thường và cũng là cái đẹp của phong tục mình. Bạn cứ chọn cái hợp với gia đình, làm cho chỉn chu và thật lòng — vậy là đủ ấm cúng để bước vào một năm mới rồi.
Bài viết bởi Đồ Thờ Quang Vinh